این جستار کتاب پدیدارشناسی و عرفان اثر آنتونی جی استاین باک (Steinbock. Anthony j) را نقد و بررسی می کند. نویسنده در این کتاب سعی کرده است تا براساس روش پدیدارشناسانه و با کمک گرفتن از مفاهیمی هم چون «بداهت»، «تأویل پدیدارشناسی»، و «قصدیت» تجارب دینی (religious experiences) و تجارب عرفانی (mystical experiences) را تبیین کند. دغدغة اصلی استاین باک بررسی تعامل و کنُش متقابل بین پدیدارشناسی و الهیات است تا بر این اساس بین طیف گسترده ای از باورهای دینی و مسائل فلسفی هم چون «بداهت» (evidence)، «فردیت» (selfhood)، و «غیریت» (otherness) پیوند و ارتباط برقرار کند. این درحالی است که تذبذب دیدگاه فکری استاین باک، نداشتن قدرت تحلیل کافی، تناقض گویی، و. . . موضع گیری وی را در این کتاب سست کرده است. علاوه براین، کتاب دارای اشکالات محتوایی و نگارشی است و این عدم انسجام نقطه ضعف جدی تلقی می شود.

تمدن بشری منجر به بحران های کنونی شده است که یکی از آنها، بحران معنویت و نادیده گرفتن رابطه انسان با خداست و انسان مغرور از دستاوردهای علمی، تمام همت خویش را صرف کار، سرمایه و رفاه کرده است. اینک پس از گذشت پنج قرن، دریافته که رفاه و آسایش مادی نمی تواند به او آرامش دهد و برای پر کردن این خلاء، به عرفان های کهن و نوظهور اعم از آنها که مدعی دین جدید یا بی دینی بوده به عرفان های هندی، آمریکایی، سرخپوستی و. . . روی آورده اند. این مقاله در پی آن است که با روش تحلیلی و توصیفی و تطبیقی، به بررسی خردورزی و خردستیزی در عرفان حقیقی و عرفان های نو ظهور پرداخته، از این رو جنبه های متفاوت و متشابه آنها را بیان نموده است. در حوزه مشترکات عرفان، در پی التیام رنج های روانی و زیبا دیدن جهان و قابل تحمل بودن همه چیز و صلح کل و عشق و شادی و آرامش است؛ ولی پاسخ به نیازهای اصلی انسان بجای نیازهای حیوانی، خردورزی بجای خرد ستیزی، معرفت توحید و موحد بجای انکار خدا و شریعت پذیری بجای شریعت ستیزی، از ممیزات عرفان حقیقی در مقایسه با عرفان های نو ظهور است و منظور از پایین بودن جایگاه عقل در سخن عارفان، عقل جزوی و دنیوی است نه عقل کلی و اینکه راه دل و عشق را بالاتر از عقل شمرده اند نه اینکه آن را تحقیر نمایند.

لطفا برای مشاهده چکیده فارسی به متن کامل (pdf) مراجعه فرمایید.   چکیده عربی:إن العلاقة بین الوحدة الوجودیة والکثرة الأعیانیة تعتبر من أهم المشاکل التی تعرقل مسیرة العرفاء، حیث إن طرح مسألة الوجود الواحد علی بساط البحث ونفیه عن الموجودات الأخری یجعل الإنسان یتصور بأن الوجودات الخارجیة لا توفر لنا إلا الإحساس بالعدم واللاشیئیة.إذا أمعنا النظر فی الأصول الثابتة عند العرفاء فی مجال علم الوجود [الأنطولوجیا] العرفانی واعتمادا علی المصادر العرفانیة الأصلیة، یمکننا أن نستنتج بأن التصور المذکور أعلاه لا ینسجم مع الواقع، ففی إثبات هذه الدعوی وبعد أن ألقینا نظرة عابرة علی الآراء الذاتیة عند بعض المدارس الأخری، یبدو من الضروری فی بادئ الأمر بیان الوجود المطلق (لله سبحانه وتعالی) من منظار علم الوجود العرفانی، ومن ثم نذهب إلی مستوی أدنی یتم فیه التعریف بحیثیات هذا الوجود وشؤونه، أو بعبارة أخری الأسماء الإلهیة تعد حلقة وصل بین الوجود الصرف والذوات والماهیات (الأعیان الثابتة) وفی نهایة المطاف نمیط اللثام عن العلاقة بین الذوات والماهیات وبین الوجود المطلق.وبالتالی نستنتج بأن العرفاء المسلمین یتلقون النزعة الذاتیة فی تفسیر لا نظیر له وفقا للأصول الخاصة بهم، وهذه النزعة تنسجم تماما مع الوجود المطلق لله سبحانه وتعالی (الوحدة الشخصیة للوجود) وکذلک تتماشی مع مستلزمات الرؤیة العرفانیة، فیبین العرفاء الوجود بشکل دقیق ویقولون بوجود «نفس الأمر» للذوات ولا یعتقدون بعدمه وعبثیته.

در فرهنگ اسلامی، تصورات گوناگونی از «زمان» انعکاس یافته است. متکلمان آن را امری موهوم و فیلسوفان آن را مقدار حرکت فلک اطلس می دانند. اما از منظر صوفیان، زمان با جان، که اصل وجود آدمی است، در ارتباط است. جانی که نزد دلبر حاضر است، چیزی جز لاله زار و گلشن نمی تواند باشد و بنابراین، پیری و پژمردگی را در او راهی نیست. از این رو، زمان عرفانی ارتباطی با گذشته و آینده ندارد، زیرا صوفی با خداوند است و در آنجا ماضی و مستقبل نیست. تمام کوشش یک صوفی آن است که خداگونه شود و از قید زمان، آزاد یا به تعبیری دیگر نیست گردد. این امر جز با عشق حاصل نمی شود. سالکی که اسیر عشق نشود، بنده جسم و زمان خواهد ماند. تنها عشق است که آزادی را از این نوع بندگی به ارمغان می آورد. عشق چون شمشیری است که سر جسم و زمان را از جان سالک جدا می کند.

یکی از مفاهیمی که در رفتار انسانی و فراز و نشیب زندگی اجتماعی طی قرون گذشته در هاله ای از ابهام فرو رفته و گرد تشویش بر آن نشسته موضوع خلوت می باشد. در این مقاله تلاش شده تا از طریق بررسی اهمیت و جایگاه خلوت در قرآن کریم، سخنان معصومین (ع) و عرفای بنام اسلامی مرتفع گردد. برابر این پژوهش خلوت دارای جنبه ظاهری و باطنی است که جنبه ظاهری آن به عنوان ابزاری است که سالک در شرایط و مواقع خاص با تجویز شیخ و مرشد و با رعایت اصول شرعیه و با هدف تزکیه نفس و جلا بخشیدن به آینه دل از این امکان بهره می گیرد و جنبه باطنی خلوت که همان تداوم مراقبت و استمرار ذکر و مداومت در تفکر و ترک علایق و بندگی خداوند متعال می باشد.و پرواضح است که آنچه مقصود شرع مقدس است همین حقیقت خلوت و جنبه باطنی آن است که با درست پیمودن مسیر سلوک و طی منازل خلوت ظاهر در حد اعتدال میسر می شود.

انسان، اشرف مخلوقات، موجودی دوسوگرا است که هم در خلقت و هم در سلوک، به دو سوی نور و ظلمت گرایش دارد. بخشی از وجود او به عالم نور و بخشی به عالم ظلمت تعلق دارد. تمثیل نور و ظلمت و قرار گرفتن انسان در میانه آن دو با استفاده از بیانی نمادین مطرح شده است. روح و جسم. عقل و نفس. جام و نور یا جام و باده و همچنین آینه و نمد از عمده ترین عناوین تمثیل به شمار می روند. زن و مرد بیانی دیگر برای نمایش تقابل نمادین نور و ظلمت در حیطه آفرینش انسان می باشد. تمثیلی که در میان دیگر فرهنگ ها و مذاهب نیز می توان جنبه ای از آن را مشاهده کرد. علاوه بر این زن خود دارای چهره ای دو سویه است. از طرفی نماد ظلمت در برابر مرد است و از طرفی دیگر سمبل نور حقیقی یعنی حقیقت مطلق.ویژگی دوسوگرایی انسان، تحت تاثیر تعلق وی به مفهوم و بحث گسترده ای موسوم به «حقیقت محمدیه» شکل گرفته است؛ چرا که حقیقت محمدیه نیز که انسان، مهمترین مصداق آن به شمار می رود، مفهومی دوسوگرا است که نقش واسطه گری را بر عهده دارد.

«اومانیسم» مکتبی فلسفی و ادبی است که منشا پیدایش آن را یونان قدیم می دانند. این مکتب بر ارزش و مقام انسان ارج نهاده و او را میزان همه چیز قرار می دهد. اوج تجلی اومانیسم در قرون وسطی بود که راهی نو برای تقابل با استبداد کلیساهای قرون وسطی ایجاد کرد. «آزادی»، «خود مختاری»، «خود رهبری»، «خویشتن شناسی» و شناخت ابعاد مختلف استعدادهای انسان از جمله موضوعات مهمی است که در این مکتب مورد تاکید قرار گرفته اند. بی گمان وجه اشتراک عرفان با اومانیسم نیز در همین موضوعات است. پژوهش حاضر به شیوه تحلیلی توصیفی، کوششی است در جهت تطبیق برخی از مسائل عرفانی اسلامی با موضوعات اساسی مورد بحث در مکتب اومانیسم.

معرفت شهودی یا شناخت عرفانی معرفتی است متفاوت با معرفت های متعارف حسی و عقلی. این نوع معرفت نه از راه تفکر نظری بلکه از راه یاد خدا، مراقبه، تهذیب نفس و زندگی عارفانه به دست می آید. در این نوع معرفت بین فاعل شناسایی و متعلق شناسایی فاصله و واسطه نیست و عارف و معروف یا شاهد و مشهود در آن نوعی وحدت یا اتحاد و اتصال دارند. از این رو، این نوع معرفت را مستقیم، بی واسطه و حضوری می دانند. متعلق این معرفت خدا، عوالم هستی و به طور کلی وجه باطنی و پنهان عالم است که از نگاه عارف چیزی جز تجلیات الهی نیست. همان گونه که شناخت های عادی ما دارای تنوع و مراتب است، شهود عرفانی نیز تنوع و مراتب دارد. چنان که ادراکات عادی ما به حسی و عقلی تقسیم می شوند، کشف عرفانی نیز به کشف صوری و کشف معنوی تقسیم می شود. از دیدگاه عرفای اسلامی راه برتر در شناخت خدا و ایمان به او معرفت شهودی است. دو معیار مهم در ارزیابی شهود عرفانی به ویژه برای ناعارفان عقل و وحی است. جمع بندی و ارزیابی اجمالی دیدگاه عرفای اسلامی در این باب موضوع این نوشتار است.

آیین گنوسی در حقیقت مذهبی است عرفانی که نحله های گوناگونی از جمله مانویت، صابئین ماندایی، طریقه شمعون، والنتین، بازیلیدیس، مرقیون و ... را شامل می شود. گنوسیان دارای دیدگاه های ثنوی بودند و جهان مادی را آفریده خدای شر می دانستند. پایه و اصل اساسی عقاید گنوسی این نکته است که روح انسان در این دنیا اسیر است و راه نجات و رهایی او دست یابی به گنوس یا همان معرفت نجات بخش است، که فرستادگان الهی و منجیان آسمانی برای انسان به ارمغان می آورند، و راه کسب این گونه معرفت قلب است نه عقل. این عقیده در عرفان اسلامی نیز یکی از مهم ترین و اساسی ترین نکات به شمار می رود، و مشابهت فراوانی در دیدگاه معرفت شناسانه گنوسی و اسلامی وجود دارد. این اهمیت و مشابهت از بررسی دو واژه «گنوس» و «عرفان» که هر دو به معنی معرفت است آشکارتر می گردد.